ABS CBN Cebu

We are broadcasting from Central Visayas Broadcast Complex in Cebu North Road, Jagobiao, Mandaue City, Cebu, Philippines. Landline: 032-4221954. Fax: 032-4221952. Email: abscbn.cebu@gmail.com

Sunday, October 31, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for November 1, 2010

        Luok sa holidays

    Kinabag-an sa mga kawani way madawat nga suweldo sa Nobyembre 1.  Bisan gideklarar nga special non-working holiday.  Ubos sa lagda sa Department of Labor and Employment (Dole), ang makadawat lang og suholan sa Nobyembre 1 mao ang mga gisuweldohan og binuwan, o ang mga dunay unyon og collective bargaining agreement (CBA) nga nagmando nga suweldohan sila bisan atol sa special non-working holidays.
    Ang daotang balita mao nga ang kinabag-an sa mga trabahante sa Pilipinas way unyon ni CBA.  Kasagaran nila nagdawat og inadlaw nga suholan.  Silay maigo sa di makiangayon nga "no work no pay policy" sa matag special non-working holiday.

-o0o-

    Maong ayaw og kahibung nganong ang inadlaw nga mga trabahante wa modason sa sibaw nga awhag nga bakwion ni Presidente Noynoy Aquino ang iyang pagdeklarar sa Nobyembre 2 nga regular working day.  Kay ang laing special non-working holiday, sama niadtong Oktubre 25, adlaw sa piniliay sa barangay ug Sangguniang Kabataan (SK), nagkahulogan og laing puasa alang sa ilang pamilya.
    Makapahimus lang sila sa mga benepisyo sa special holidays kon may dinalian nga mga gimbuhaton ang ilang mga kompaniya.  Nianang higayona, makadawat sila sa tibuok adlaw nilang suholan ug 30% nga special holiday premium.  Apan kon utro sang allergic sa holidays ang mga kompaniya, mahasiril-siril intawon ang mga trabahante og pangita og kasiboan og bugas aron di gutmon ang ilang mga bata.

-o0o-

    Mas dakong daotang balita:  Ang nihit nang daan nga mga sakop sa mga unyon gitugotan pa gyod sa kagamhanan nga maibanan ug mawad-an sa ilang proteksiyon.  Gawas sa binuang nga pagtaktak sa mga trabahante sa di pang kaabot og unom ka buwan aron di ma-regular, gitugotan pa gyod ang mga kompaniya nga mo-outsource og mga kawani pinaagi sa nanguhong nga placement agencies.
    Makatrabaho man tuod apan ilhon silang mga kawani sa mga ahensiya.  Di sa gitrabahoan nilang mga kompaniya.  Ang kompaniya igo lang mobayad sa ahensiya nga mao nay manuweldo nila.  Sa ato pa, wa silay katungod nga mag-unyon, o modemanda nga ilhon sa kompaniya ang ilang unyon.

-o0o-

    Maong sunod higayon nga mopagarpar ang mga politiko nga ang holidays makapalambo sa nasudnong ekonomiya--kay madasig ang katawhan sa pagbiyahe, mousbaw ang kita sa pagkaon ug transportasyon ug mas modasig ang turismo--palihug pikate sila.  Sila ra say nagluok sa kinabag-an sa katawhan--nga mga mamumuo--aron nga di matinuod ang ilang panghambog.
    Kay unsaon man intawon pagbiyahe sa mga mamumuo nga way suweldo sa special holidays?  Giseguro sab sa mga politiko nga way masobra sa inadlawng suholan pinaagi sa pagtugot sa regional wage boards sa pagduot sa minimum nga suholan ngadto sa labing ubos nga ang-ang.  Nga di na ganing katagbaw bisan sa labing batakang mga panginahanglan.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Saturday, October 30, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 31, 2010

Gugma sa punerarya

Ambot nganong ganahan kong magduwa sa silong sa punerarya sa among lungsod niadtong nagtungha pa ko sa elementarya.  Bakante ang silong maong makaduwa ko og babuy-baboy didto.  Apan mas ganahan kong mohangad sa gingi sa sawog nga tabla kay makita nakong kabahin sa pag-atiman sa mga patayng lawas.
Ambot tungod ba kaha kay duol rang punerarya sa eskuylahan.  Maong sayon rang tagoan kon di ko ganahang mosud sa klase.  Modungan ko sa akong mga maguwang pag-eskuyla.  Apan mosimang ko ngadto sa silong sa punerarya.  Modungan ko nila og pauli nga morang way nahitabo.  Kasagaran, abtan og pila ka semana ang akong palta una makahibawo ang akong mga ginikanan.

-o0o-

Dihang nag-boarding house na ko sa kolehiyo ug nabuwag na sa akong mga igsuon, punerarya sab ang ganahan namong katulgan sa akong mga higala.  Kon dugay ming makapauli gikan sa among laag ug maseradoan na sa among landlady.
Among pilion ang mga haya sa labing dagkong mga kuwarto sa punerarya.  Kasagaran inig abot namo namauli nang mga sakop sa pamilya sa minatay ug among maabtan mao na lang ang mga katabang.  Nga di magkutikuti sa among pangangkon nga mga paryente sa namatay.  Tibuok kasingkasing sila nga motanyag namo og kape ug pagkaon.  Ug way pagdudang nitugot namo nga mangatug sa bakanteng mga lingkoranan.

-o0o-

Sunod nakong sud sa punerarya dihang namatay ang akong amahan.  Gikuyogan nako ang iyang patayng lawas aron maatiman na ug masud sa lungon.  Bisan giunsa og pahinumdom ang akong kaugalingon nga ganahan kong motan-aw og mga patayng lawas sa bata pa ko, wa kong kaagwanta nga nagtan-aw, niggawas ug nagpasumangil na lang pagpili og lungon.
Kay wa man sa Sugbo ang akong mga maguwang dihang namatay ang among amahan, labihang dakoa sa tabang sa punerarya nako pagkuha sa death certificate ug paghikay sa lubong.  Dihang nibanos nang among kaparyentihan, nawani ang ako untang sugyot nga maglubong mi og sayong buntag aron di makahasol sa trapiko.

-o0o-

Nangabang mi og gamayng nitso sa minteryo sa Simbahang Katoliko sa Poblacion, Talisay City.  Pito ka tuig ang kontrata.  Pagkakita sa akong mga maguwang nga gihabwa ang mga bukog sa tapad nga mga nitso kay wa dayon malab-as ang kontrata, nihukom silang ibalhin ang among amahan sa pribadong minteryo duol sa among pinuy-anan sa Opon.
Maong sa kalag-kalag di namo mahimamat ang among kaparyentihan sa Talisay.  Apan mas duol alang sa akong inahan ug mga igsuon ang pagduaw sa lubong sa akong amahan sa bisan unsang adlaw sa tuig.  Sa way pagtuki sa akong kamahiligon sa mga punerarya, usa sa labing unang kabtangan nga akong napalit mao ang luna, nga hangtod karon wa nako igkita, sa pribadong minteryo sa Liloan.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Thursday, October 28, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 29, 2010

        Minteryo sa buhi

    Minteryo sa Carreta, Dakbayan sa Sugbo--Ang kusog nga bunok sa uwan, nga nisangpot sa pagbaha sa dakong bahin dinhi sa sam-ang, napakyas pagbadlong sa katawhan nga determinadong nangandam alang sa kalagkalag.  Kasagaran nila mga kawani sa minteryo nga nagkutay sa mga linya sa kuryente ug nanaod sa mga bombilya, namutol sa mga sagbot ug nanghawan sa mga agianan.
    May pipila na sab nga nagsugod na og panlimpiyo sa mga nitso sa nitaliwan nilang mga minahal sa kinabuhi, nagda sa ilang kaugalingong mga silhig ug pintal, ang uban nanuhol sa mga batan-on nga nanghagad sa ilang serbisyo.  May mga nanagkot og mga kandila ug nanghad og mga buwak.

-o0o-

    Si Maria Solon, 72, maoy labing karaan nga namaligya og kandila ug buwak sa kapilya dinhi.  50 ka tuig na siya ning maong panginabuhi.  Bag-o pa siyang minyo nga nagsugod sa panginabuhi.  Dinhi siya nanamkon ug nanganak sa tanan niyang mga bata.
    Tag-peso ang buok sa daot kaayo niyang kandila.  Nga mao say presyo sa kandila nga iyang gipamaligya 50 ka tuig nang nilabay.  Ang kalainan lang mao nga labihang tamboka sa iyang mga kandila niadto.  Kalima pil-on sa gidak-on karon.  Kamaguwangan niyang anak nga si Shirley, 52, niingon nga hipuson nila ang tinu sa mga kandila, hulmahon ug ipamaligya pag-usab.  Ang lagom na kaayo ilang koloran og puwa.

-o0o-

    Nadani sang akong pagtagad sa tibuok pamilya--gikan sa apohan ngadto sa mga apo--nga nia na gyod magpuyo sa panteyon.  Gitugotan sila sa tag-iya sa panteyon, nga sama nilag apelyido apan di paryente ni kaila, ubos sa kundisyon nga inig kalagkalag limpiyohan nila ang panteyon ug adto una mopuyo sa karaan nilang payag-payag sa daplin sa minteryo.
    Dinhi nagpuyo ang ilang mga ginikanan tulo ka dekada nang nilabay.  Dihang gitawag pa ning dapita nga Sito Campo Santo.  Apan dihang gipalapdan ang minteryo, gipapahawa sila.  Gipabalik ra sab hinuon dihang ang ilang amahan gipatrabaho sa mga tagduma sa minteryo.

-o0o-

    Maibanan, kon di man hingpit nga masulbad, ang kakuwang sa mga pinuy-anan sa mga buhi kon sundon ni sa mga tag-iya sa mga mosuleyo sa ubang mga minteryo.  May mga mosuleyo nga mas habog ug mas lig-on pa kay sa tinuod nga mga pinuy-anan.  Apan magmingaw lang sa ubang mga adlaw.
    Kining pamilya nga nagsugod na og pangligdas sa panteyon aron mangatug, bisan gilibotan sa mga minatay, way nahibudngan.  Gawas lang niadtong usa ka higayon, duha ka tuig nang nilabay, dihang usa sa ilang anak nga nakig-inom sa iyang mga higala nakakita og tawo nga nagkalapok, nagguyod og kadena, nitapad nila ug way tingog nga naghilak.  Nagtuo silang biktima siya sa vigilantes maong ilang gidagkot sa dakong krus aron di na mopakita pagbalik.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Wednesday, October 27, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 28, 2010

        Mga sinalikway

    Haskang taphawa sa sukmat ni Senador Migz Zubiri ni Presidente Noynoy Aquino.  Kon naminaw pa lang kuno unta si Aquino sa iyang sugyot nga iuswag ang piniliay sa barangay ug Sangguniang Kabataan (SK), di kuno unta magkayamukat ang kalihokan.  Gibasol niya si Aquino nga gahi og ulo ug nagpataka lang og paminaw sa banga niyang mga magtatambag.
    Maayo tingaling unahon pagsilhig ni Zubiri ang iyang kaugalingong nataran.  Usa siya sa mga magbabalaod nga nagtakda sa piniliay sa barangay ug SK sa kataposang Lunes sa Oktubre matag tulo ka tuig.  Kon nilikoy ang iyang panghunahuna ug nagtinguha pagyatak sa balaod nga siya ra say naghimo, di siya angayng moangin sa uban.

-o0o-

    Kon naghigwaos gyod si Zubiri paglangay sa piniliay, di si Aquino maoy angay niyang sukmatan.  Ang iyang kaubanan nga mga magbabalaod maoy nibasura sa iyang balaudnon ug sa ubang mga sugyot pag-uswag sa piniliay.  Kon determinado gyod sa iyang awhag, angay siyang nangampanya sa mga senador ug mga kongresista pagsupak sa kabubut-on sa Malakanyang.
    Way kalainan si Zubiri sa batang way buot nga labihang nakangaab kay wa tumani sa iyang gusto.  Inay dawaton nga napilde siya sa gawasnong duwa sa mga puwersa sa politika, padayong niinsistir nga siyay sakto ug ang tanang nisukwahi niya gipugos pag-angkon sa dako nilang sayop.

-o0o-

    Unsa may mas dakong sayop?  Ang wa magkadimao nga pagkaduma sa piniliay--nga iyang responsibilidad sa Comelec ug di sa Malakanyang--o ang pagbugalbugal og inat-inat sa mga termino sa mga opisyal sa barangay ug SK depende unsay uk-ok nga mosud sa bakukang sa mga magbabalaod samang Zubiri?
    Si Zubiri ang angayng mangayo og pasaylo ngadto sa mga botante.  Gipakaubos niya pag-ayo ang ilang balaanong katungod sa pagpili nga giyanu-yano ra niya sila og uwat paghatag-bawi sa kahigayonan pagpili sa mga tagduma sa kabarangayan ug kabatan-onan.  Mahimong tinuod nga gahi og ulo si Aquino.  Nga mas maayo kay sa kang Zubiri nga nihupong na pag-ayo.

-o0o-

    Isip buta nga tigpaluyo sa pamunoan nga nagpasiugda sa Hello Garci scandalm ug isip usa sa gipasanginlang nakapahimus sa naandang lapad nga tikas sa piniliay sa pipila ka bahin sa Mindanao, angayng pahinumdoman si Zubiri nga ang Comelec, ubos sa balaod, independente gikan sa Malakanyang.  Ug nga si Aquino, lahi sa amo ni Zubiri nga si Gloria Arroyo, wa mangambisyon paggawong sa Comelec.
    Maayo tingaling dawaton nang Zubiri ang kamatuoran nga natapos nang malipayon nilang mga adlaw.  Kanus-a bisan unsay ilang gusto matuman.  Nga niabot nang adlaw sa panudya.  Batok sa mga nagtungkawo sa gahom nga, inay manalipod sa interes sa kinabag-an, nipaburot sa personal nilang kabulahanan.  Sama nilang Arroyo, Zubiri ug kaubanan nga wa pang kamatngon nga gisalikway na sila sa katawhan.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Sunday, October 24, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 25, 2010

        Gahom nga gitahan

    Sama sa nangaging mga piniliay, di lang sa barangay ug Sangguniang Kabataan (SK), apiki lang gihapon ang Comelec sa pagpangandam sa mga panginahanglan sa piniliay.  Sama sa nangaging mga piniliay, napakyas lang gihapon ang Comelec pagpatuman sa lagda nga nagdili sa pagpanginlabot sa mga politiko ug mga partido.  Sama sa nangaging mga piniliay, hapit tanang piliunon nilapas sa labing batakan nga mga lagda sa pagpangampanya--gikan sa mas dagko kay sa gitugotan nga posters ug streamers ngadto sa way pupanagana nga pinalitay sa mga boto.  Sama sa nangaging mga piniliay, mga anak, asawa ug mga itoy lang gihapon sa mga politiko ang nidominar sa mga nanagan.
    Nganong magpaabot man ta nga molambo ang atong mga barangay human sa piniliay?

-o0o-

    Apan nisalmot lang gihapon ta sa piniliay.  Di tingali ta sama kadaghan niadtong Mayo, apan nitunga lang gihapon ta sa mga presinto.  Di tingali sama kamadasigon sa pagkapupos na sa termino ni kanhi presidente Gloria Arroyo, apan nagtipig lang gihapon sa kinauyokan nga bahin sa atong galamhan sa pangindahay nga ang naandan nga pagpabaya ug pagpahimus kapulihan na unta og mas matinud-anon ug mas makiangayon nga pangalagad.
    Kay samtang nagpitik pang kasingkasing, motuyhakaw ang way kinutoban nga paglaom nga moabot ra ang dugay nang gisaad nga adlaw sa kagawasan gikan sa kakabos ug inhustisya.

-o0o-

    Sama sa naandan, wa tay gihimo.  Igo lang nagtan-aw sa way kukauwaw nga kalapasan sa mga lagda.  Nilingiw ganing uban gikan sa mas makauuwaw nga paggamit sa kahimanan sa kagamhanan alang sa kampanya ug pagpanghudlat sa mga silingan nga nangahas pagpadayag sa sukwahi nilang baruganan.  Sama sa naandan, wa tinud-a pagtuki ang kaligdong ug katakos sa mga nanagan.  Sa presinto na gisuhid bisan unsay mahinumdoman sa nalista nga mga ngan.  Sa adlaw na sa piniliay nangutana kinsay angayng saligan.  Katapol?  Kahadlok?  Kalinga sa pag-atiman sa giisip nga mas mahinungdanong pagpalambo sa personal nga mga interes?  O kapuol na sa pagpakabana?
    Wa na tinuod mangiyugpos apan nagpabilin nga hinigtan.

-o0o-

    Kumbinsido ta nga ang barangay, sunod sa pamilya, maoy labing batakan ug mahinungdanon nga ang-ang sa kagamhanan.  Di ta molalis nga ang mga tagduma sa barangay dako kaayo og mahimo paghimong mas hapsay, mas malinawon ug mas malambuon sa atong pinuy-anan ug katilingban.  Gidawat nato ang kamatuoran nga way higanteng kausaban nga mahitabo sa Malakanyang kon di manukad sa atong kaugalingong nataran.  Gitudloan ta sa kasaysayan nga kon pabilin nga mag-iyahay, padayon tang daugdaugon sa naghari nga hut-ong nga mao ray way puol nga nagpuli-puli pagtungkawo sa gahom.
    Apan padayong gipasagdan ang atong mga barangay.  Padayon natong gitahan ang tinuoray nga gahom sa pagpanimon sa atong kaugmaon.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Saturday, October 23, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 24, 2010

        Hiyos sa burukrasya

    Usa sa kabilin ni kanhi presidente Gloria Arroyo alang sa nisunod niya nga si Presidente Noynoy Aquino, gawas sa kagamhanang gihabolan sa nangalisbong pangurakot, mao ang mga buhatan nga ngil-ad, tag-as, lisod hinumdoman ug imposibleng masabtan ang mga ngan.  Usa nang National Disaster Risk Reduction and Management Council (NDRRMC).  Nga maoy gi-ngan ni Arroyo sa kanhi National Disaster Coordinating Council (NDCC) dihang nagsugod na siyag pamutos sa Malakanyang niadtong Mayo.
    Magsige na ta og praktis og litik, aw litok diay, sa CCDRRMC (Cebu City Disaster Risk Reduction and Management Council) ug CVDRRMC (Central Visayas Disaster Risk Reduction and Management Council) kon simbako may moabot na sang laing katalagman.

-o0o-

    Ambot nganong way nakahunghong sa kadagkoan sa kagamhanan nga ang pagpili og mga ngan ug minubo sa mga ngan sa ilang mga buhatan angayng mohulagway sa tinuoray nilang mga gimbuhaton ug kapuslanan.  Angayng ideklarar nga dakong krimen ang paglisud-lisod nang daan sa mga magbubuhis pagsabot ug paghinumdom sa mga ngan sa mga buhatan, puno sa kapakyas pagtuman sa ilang trabaho.
    Patas-anay ang show sa pag-usab-usab sa mga ngan sa mga buhatan sa kagamhanan.  Inay tarungon ang ilang serbisyo, gipun-an na lang ang mga ngan aron mas modako pang ilang kapuslanan.  Bisan sa pagpangita og mas tukma nga ngan bangkarota na.  Maong bisan unsa na lang nga mga basura ang ipuno.

-o0o-

    Suwayi pagbasa ang mosunod nga mga ngan sa lokal ug nasudnong mga buhatan, apan panggunit palihug sa imong lingkoranan, ug susiha nihaom ba sa ilang kapuslanan:  FESSAGS (Firearms Explosives Security Service Agency and Guards Supervisory Section); RAIDSOT (Regional Anti-Illegal Drugs Special Operations Team); ug SPEED (Squatters Prevention Encroachment Elimination Division).
    Bisan ang pamunoang Aquino wa kaikyas ning mananakod nga sakit.  ang kanhi Office of the Press Secretary (OPS) gilahugay ug gipulihan sa duha ka buwag nga mga buhatan:  Ang Presidential Communications Operations Office (PCOO) nga gipangulohan ni Sonny Coloma ug ang Presidential Communications Development and Strategic Planning Office (PCDSPO) nga gipangulohan ni Ricky Carandang.

-o0o-

    Labaw sa pagsubli sa kahaom ug kamakiangayon sa mga ngan sa mga buhatan sa kagamhanan mao ang pagsubli sa tinuod nilang kapuslanan.  Maayo ang laraw ni Aquino sa pagpapas sa kapid-an ka bag-ong mga buhatan nga gitukod ni Arroyo aron lang paghatag og trabaho sa ilang mga batabata nga way laing lingaw.

Mahimong wa nay itudlo nga presidential assistants alang sa Sugbo ug ubang bahin sa Pilipinas ug malaslasan ang presidential assistants ug special envoys sa bisan unsa na lang mga natad nga nahunahunaan ni Arroyo nga kausik-usikan sa buhis sa katawhan.  Angay sang tun-an ni Aquino ang pag-ipon sa mga buhatan nga susama o nagsapaw ang mga gimbuhaton ug pag-iban sa mga sakop sa iyang gabinete.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Tuesday, October 19, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 20, 2010

        LTFRB paluyohan

    Mahimong makanselar na karong buwana ang prangkisa sa 70 ka taxi units sa Sugbo.  Kini kon kapamatud-an sa LTFRB (Land Transportation Franchising and Regulatory Board) nga ilegal ang mga prangkisa.  Nga nakuha sa operators nga gidudahang nakigkonsabo sa kurakot nga mga opisyal ug mga kawani sa rehiyonal nga buhatan.
    Ang 70 ka units gipanag-iya sa duha ka operators.  Nga unang gipatawag ni LTFRB 7 Regional Director Benjamin Go aron makapasabot nganong di kanselahon ang ilang mga prangkisa.  Nga, segun sa pasiunang pakisusi ni Go, nakalusot sa ban sa bag-ong mga prangkisa nga gipahamtang sa LTFRB sugod niadtong November 17, 2003, gawas lang sa trucks for hire, school service ug tourist transports.

-o0o-

    Ang 70 kabahin lang sa 1,500 ka taxi units nga nasakpan ni Go nga may kuwestiyonableng mga dokumento.  Ang mga prangkisa nga nasubli ni Go hangtod pa lang sa 2007.  Wa pa niya malili ang mas bag-ong mga prangkisa sa 2008, 2009 ug sa wa pa moasumir si Go niadtong Mayo 13, karong tuiga.
    Mas paspas unta ang imbestigasyon ni Go kon wa pa siya magbinugtong.  Siya rang usa ang mingaw nga naghukngay sa mga dokumento.  Way makabasol ni Go kon di mosalig sa ubang mga opisyal sa LTFRB 7.  Kay di siyang kaseguro kinsa nila ang nakaapil sa nangalisbo nga mga transaksiyon.

-o0o-

    Apan di sama kainit ni Go ang ulohang buhatan sa LTFRB.  Katulo na siya nagsuwat nilang Atty. Nelson P. Laluces, bag-ong tsirman sa LTFRB, ug Transportation Secretary Jose de Jesus.  Nangayo siya og audit team.  Hangtod sa akong pagsuwat ini, nakatag-an ka, wa pa siyang kadawat og tubag.
    Giam-aman na lang ni Go ang iyang kaugalingon nga tingalig si Laluces dunay mas dagko ug mas dinaliang mga suliran nga unang giatiman.  Maong determinado siyang ipadayon ang pakisusi.  May tabang o wa gikan sa iyang mga labaw.

-o0o-

    Nagdumili pa si Go paghingan sa mga nahilambigit sa iyang gihulagway nga pinadaylang nga pagbugalbugal sa katakos ug kaligdong sa ilang buhatan.  Apan niingon siya nga pulos dagko ug adunahang taxi operators ug ang hearing officers sa LTFRB ang nagbinuang.  Matod niya di makiangayon nga ihan-ok ang tanang tulisok ngadto ni kanhi LTFRB director Jingjing Osmena, nga patay na ug di nang kapanalipod sa ilang kaugalingon.
    Gihudlat na si Go sa mga naigo sa imbestigasyon.  Apan nipasalig nga di siya mohunong.  Ni motalaw.  Samtang ma-apelar ang iyang hukom sa ulohang buhatan, masaligon si Go nga lig-on ang iyang mga ebidensiya.  Ug mosangpot gyod sa pagkanselar sa pekeng mga prangkisa.  Kon gusto kang modasig ni Go pagtiwas sa iyang nasugdan, palihug tambong sa unang husay sa nakaplagang anomaliya sa buhatan sa LTFRB 7 karong Huwebes, alas-10 sa buntag.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Monday, October 18, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 19, 2010

        Robot ang Pagasa

Nahadlok ko nga ang labing dakong suliran sa Pagasa di ang kakaraan sa ilang kahimanan.  Kon dili ang ilang kapakyas paghubad sa ilang kasayuran ngadto sa mga pung nga masabtan sa katawhan.  Nagpadayon ni hangtod karon nga ang pamunoan nipasalig na og dagkong kausaban ug mas tukna nga pangagpas sa kahimtang sa panahon, labi na atol sa dagkong katalagman sama sa nanghagis nga super typhoon Juan.

Gipaundayonan sa kadagkoan ug mga kawani sa Pagasa ang naandan nilang binuang sa pag-litaniya sa mga numero sa latitude ug longitude sa bagyo, sa way pagsusi nakasabot pa ba o naglibog na ang katawhan.  Ambi, isa ang kamot:  Kinsay makatultol ninyo sa pag-ingon sa Pagasa nga si Juan naa ron mahimutang sa 17.2 degrees North ug 121.4 degress East?

-o0o-

    Daghang ligdong ug takos nga mga kawani sa Pagasa.  Apan ginapos silang tanan sa binuang nga sistema nga nihimo nilang mga robot--tigbasa lang sa forecast nga sinuwat sa ilang ulohang buhatan, bahala na kon mosukwahi sa aktuwal nilang nakita sa ilang kaugalingong nataran.  Sa mga higayon nga nisukwahi sa opisyal nga forecast ug nisibya sa ilang kaugalingong mga paniid, gikuyawan sila nga mangatangtang sa trabaho.
    Hilas kaayong taga Manila nga moinsistir nga ilang forecast ray basahon.  Basaha kon obra maestra ba ning ilang sinuwat:  Si Juan nahimutang 50 ka kilometro sa habagatan habagatan kasadpang bahin sa Tuguegarao City.  Nag-irog paingon sa kasadpan habagatang kasadpan nga bahin sa nasud.

-o0o-

Di magkinahanglan sa labing bag-ong doppler radar ang Pagasa aron mas masabtan ang ilang forecast.  Ang bugtong gikinahanglan mao ang pagtamla sa coordinates sa mapa aron masubay sa katawhan ang agianan ni Juan.  Nga maoy gihimo sa ubang forecasters nga nakahatag og mas klarong hulagway:

    "Human nitugpa sa Isabela Lunes sa udto, si Juan nihinay, niigo sa Banaue Rice Terraces sa Ifugao Lunes sa hapon, nitabok sa utlanan sa La Union ug Ilocos Sur Lunes sa gabii, mokusog pagbalik sa paglatas sa South China Sea Martes sa gabii ug mogawas sa teritoryo sa Pilipinas Miyerkules sa buntag."

-o0o-

    Di hingpit nga kapuslan ang bag-ong sistema sa Pagasa pag-update sa bagyo matag oras kon pulos gihapon numero, inay ngan sa maigo nga mga isla, lungsod, dakbayan ug lalawigan.  Mas daling matultolan kon nganlan nilang Sugbo kay sa iyang coordinates nga 10.3 degrees North ug 123.7 degrees East.  Samang mas maayong nganlan ang Bohol (11.4 degrees North ug 124.3 degrees East) ug Leyte (11.2 degrees North ug 124.3 degrees East).
    Ug hinaot hunungon nang insulto ngadto sa mga Sugbuanon ug mga molupyo sa ubang lalawigan kon ang local weather forecasts sugdan sa Pagasa og, "Ang Metro Manila makaangkon og maayong kahimtang sa panahon, gawas sa pa-ak-pat-ak nga pag-uwan..."  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Sunday, October 17, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 18, 2010

        Palusot sa MCIAA

    Kaduha mag-advertise ang MCIAA (Mactan Cebu International Airport Authority) board pagpanawag og mga aplikante pagka general manager sa tugpahanan.  Ang una naglatid nga kinahanglang CESO (career executive service office) eligible ang aplikante.  Human nakabantay nga ma-disqualify sa ilang kaugalingong lagda ang general manager karon nga si Danilo Francia, gimantala nila ang ikaduhang advertisement.  Nga nagtangtang na sa panginahanglan sa CESO.
    Nga maoy gipamugos sa karaang mga sakop sa MCIAA board nga gipangulohan nilang Francia ug Gobernador Gwen Garcia.  Aron pagtabon sa anomaliya nga di eligible si Francia.  Ang ilang pag-usab-usab sa ad maoy timaan sa determinasyon sa mga nahibilin sa karaang board pagpabilin ni Francia sa katungdanan.

-o0o-

    Apan ang CESO board nitataw nga ang katungdanan pagka chairman ug pagka vice chairman sa MCIAA nagkinahanglan og CESO eligibility.  Nga di mahimong isnabon lang nilang Francia ug Garcia.  Kay ang MCIAA Charter nagmando nga kinahanglang tumanon nilang mga lagda sa CSC (Civil Service Commission).

Dakong kalapasan sa lagda sa CSC ang pagtudlo sa katungdanan nilang Francia ug sa gisundan niyang general managers nga pulos di eligible.  Ang lusot ni CSC 7 Regional Director Judith Chicano mao nga gipasagdan nila si Francia kay way CESO eligible nga aplikante sa katungdanan.  Nga nabistong dakong bakak kay hagbay ra mang nangaplay silang Nigel Paul Villarete ug Ahmed Cuizon, nga pulos eligible.

-o0o-

    Labing klarong ebidensiya nga lanot maoy gikumbitayan sa baruganan nilang Francia ug Garcia mao ang balaudnon nga gipasaka ni Kongresista Pablo John Garcia, manghod sa gobernadora.  Nga nag-awhag nga usbon ang MCIAA Charter aron nga di manginlabot ang CSC sa mga lagda sa pagtudlo og general manager.
    Kon tinuod pang pangangkon nilang Francia ug Garcia nga wa na kinahanglana ang CESO eligibility sa katungdanan pagka general manager sa MCIAA, nganong naghaguhago pa man si Kongresista Garcia pagtangtang sa panginahanglan nga wa na diha?

-o0o-

    Ang balaodnon ni Garcia usa lang sa tulo nga pulos nag-awhag pag-usab sa MCIAA Charter.  Pulos nagtinguha pagtul-id sa anomaliya nga di sakop sa board ang mayor sa Dakbayan sa Lapulapu nga maoy nahimutangan sa tugpahanan.  Pulos nagsugyot nga himuon na lang tulo, inay upat, ang mga representante sa pribadong sektor aron magpabiling 11 ang mga sakop sa board.
    Managlahi hinuon ang gisugyot nga mga paagi pagtudlo sa mga representante sa pribadong sektor:  Si Garcia niawhag nga ang gobernador sa Sugbo maoy motudlo; si Kongresista Cutie del Mar niawhag nga ang Cebu Chamber of Commerce and Industry (CCCI) maoy morekomendar; samtang si Kongresista Arturo Radaza niawhag nga usa ray irekomendar sa gobernador ug ang duha irekomendar na sa mayor sa Lapulapu.  Gisukip sang Radaza ang probisyon sa pagpatigbabaw sa gahom sa Dakbayan sa Lapulapu pagbuhis sa MCIAA.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Thursday, October 14, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 15, 2010

        Uwan o dili?


    Usa ka gabii sa niaging semana, samtang nanghangad mi sa langit tungod sa labihang dugdog ug kilat human sa panihapon, nangagpas ang akong asawa nga mosunod ang kusog nga bunok sa uwan.  Gitan-aw nako ang ngilit sa langit ug dagat sa Mactan, nga bantang kaayo sa among bay, ug ako siyang giingnan nga di mouwan.
    Doktora ang akong asawa, magsisibya ko.  Pulos mi way hibangkaagan sa pagtag-an sa kahimtang sa panahon.  Apan duna koy gamayng bentaha.  Usa ka higayon nga nakakuyog ko sa mga mangingisda, ila kong giingnan nga kon puwa ang langit inigka gabii, mouwan; apan kon dili, way uwan.  Pagmata namo pagka buntag, uga ang among nataran.  Inanayng nakumbinser ang akong asawa sa akong bag-ong katakos.

-o0o-

    Naglaraw kong sublion ngadto ni bisan kinsang maminaw ang pagtulon-an nga akong nakuha gikan sa mga mananagat.  Kon tigpaminaw ka sa Arangkada sa DYAB Abante Pa, Bisaya, nahadlok kong gipul-an ka na sa akong pagbalik-balik ini matag higayon nga mahisgutan ang uwan.
    Hangtod nga nakabasa ko sa karaan na kaayong sinuwat nga nagkanayon, "Red sky at night, sailor's delight. Red sky in morning, sailor's warning."  Nasayop ba lang ang mga mangingisda pagsabot sa tambag sa katiguwangan?  O mas kasaligan ang aktuwal nilang kasinatian?

-o0o-

    Ang Library of Congress sa Estados Unidos (loc.gov) niluwat og siyentipikong katin-awan sa karaang panultihon:
  • Kon puwa ang langit sa gabii, ang amag sa nisawop nga adlaw nisihag sa baga nga abog.  Nagpasabot ni nga kalma ang hangin gikan sa kadapan ug busa maayo ang kahimtang sa panahon.
  • Kon puwa ang langit sa adlawan, ang sidlak sa adlaw nisihag sa baga nga abog nga nilabay gikan sa kasadpan.  Nagpasabot ni nga dunay daotang panahon nga nagpaignon sa silangan.  Ang puwa nga langit nagkahulogan nga daghang tubig ang nagyungyong sa kawanangan.  Busa dako ang kahigayonan sa uwan.

-o0o-

    May ikumpisal bitaw ko nimo (hinaot di kabasa ining akong asawa):  May mga higayon nga puwa ang langit apan way uwan; may mga gabii sab nga ataon ang kangitngit, apan sundan sa kusog nga bunok sa uwan.  Maong wa na kong kaseguro.  Tingalig akoy nasayop og paminaw sa mga mangingisda.  O naandan na to nilang tiaw nga ako lang gi-seryuso.
    Maayo na lang kay ang Pagasa utrong di kaseguro mag-uwan ba o di.  Maong kasagaran sa ilang pangagpas magkanayon gyod nga, "maayo ang kahimtang sa panahon gawas sa pat-ak pat-ak nga pag-uwan ug pagpanugdog."  Bisan gitaktak na si Pagasa administrator Prisco Nilo, ug bisan nipasalig nang Malakanyang nga mas subsob nang luwatan nga weather bulletins, multiple choice lang gihapon ang mga forecast sa Pagasa.  Ma-puwa o di ang langit, tuohan ang mga mangingisda o di, di ni maayong timaan sa umaabot.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Tuesday, October 12, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 13, 2010

        Tunglo sa baha

    Kon duna pa may nagduda sa pasidaan sa Pagasa nga nagsugod nang La Niña, ang sunud-sunod nga pagbunok sa uwan nga nisangpot sa lapad nga pagbaha sa Sugbo ug kasilinganang mga lalawigan makapakumbinser na tingali nila.  Ug hinaot nga hingpit na lang gyong mangandam ang tanang hingtungdan sa kinatibuk-ang lahutay sa grabeng uwan ug baha nga gikahadlokan nga hangtod pa sa sayong bahin sunod tuig.
    Makapasubo nga kamatuoran mao nga bisan subli-subli na tang gipasidan-an sud sa kapid-an na ka katuigan nga ang naglingiting nga El Niño kasagaran gyod nga pulihan sa basa nga La Niña padayon tang lubat-lubatan kon mag-uwan-uwan kay kanunay gyong sundan sa baha.

-o0o-

    Sama sa naandan, ayha pa ta manguros kon kilatan na.  Karon naglumba nang mga buhatan sa kagamhanan pagpagawas sa listahan sa mga barangay ug kalungsoran nga kasagarang bahaan ug dahilian sa yuta.  Mao ra ning listaha ang gipagawas sa nangaging mga tinguwan.  Nga peligrong makalimtan na sab kon mopuli nang ting-init.  Ug banhawon lang human sa laing kusog nga bunok sa uwan.
    Usa tingali sa mga hinungdan nganong wa gyoy makahuloganong gihimo ang kadagkoan sa kagamhanan paglikay sa baha ug pagdahili sa yuta mao nga sila ra say responsable sa kasagaran sa katalagman:  Salamat sa pataka nga pag-aprobar sa mga proyekto ug paglingiw sa klarong kalapasan sa mga lagda.

-o0o-

    Apil sa mga biktima mao ang subdivisions.  Bisan ang labing luho nga subdivisions gibahaan na.  Gipakaingon sa mga nakapalit sa luna ug nakatukod og mga pinuy-anan sa subdivisions nga natuman sa developers ang labing batakang mga lagda pagtukod sa drainage system.
    Di na lang ta moadto og layo.  Sa akong gipuy-an nga Royale Cebu Estates sa Consolacion, ang developer nga Sta. Lucia napakyas pagtarung sa mga kanal.  May manholes nga way kanal ug ang pat-ak-pat-ak nga mga kanal wa magsumpay, gawas nga way klarong lutsanan.  Apan ambot unsang milagroha gihatagan na sila sa HLURB (Housing Land Use and Regulatory Board) og certification nga nahingpit nang proyekto.

-o0o-

    Tungod sa reklamo sa kahugpongan sa homeowners, ang HLURB 7 napugos pagpada og mga inspektor.  Tuod man, ilang nasakpan ang binuang nga drainage system.  Niangkon ang Sta. Lucia nga nailad sa ilang subcontractor.  Apan wa nang kapasabot nganong gidawat ang proyekto sa way pagsusi sa kalidad sa trabaho.

Kaingon namo nga ang nasakpang mga binuang igo nang sukaranan pagsilot sa developer.  Apan may mas gamhanan tingaling mga puwersa kay sa katarung.   Kay human nipasidaan si HLURB 7 Director Roy Lopez pagsuspenso sa tanang proyekto sa Sta. Lucia sa Sugbo aron pagleksiyon sa developers nga susama og salida, nikalit lang siya og tak-om.  Dihang gipaninglan sa homeowners, igo na lang nisaad og laing hugna sa inspeksiyon.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Monday, October 11, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 12, 2010

        Hukom ni Noynoy

    Sama sa gipaabot, absuwelto si DILG (Department of Interior and Local Governments) Undersecretary Rico Puno sa hostage crisis niadtong Agosto 23.  Gisalikway ni Presidente Noynoy Aquino ang rekomendasyon sa IIRC (Incident Investigation and Review Committee) nga ikiha ang suod niyang si Puno.  Lain niyang suod, si Manila City Mayor Alfredo Lim gipasakaan hinuon niya og kasong administratiba tungod sa pagpabaya atubangan sa DILG.

Giaprobahan ni Aquino ang pagkiha sa tanang opisyal sa kapolisan nga gibasol sa IIRC:  Silang ground commander Rodolfo Magtibay (gross incompetence ug serious neglect of duty); NCRPO Director Leocadio Santiago Jr. (less grave neglect of duty); chief negotiator Orlando Yebra (neglect of duty); SWAT chief Santiago Pascual III (gross incompetence); ug labing daghang kaso batok ni SPO2 Gregorio Mendoza, igsuon sa hostage taker.

-o0o-

Supak ko sa pagdupa ni Aquino kang Puno.  Kon dako gyod kaayo iyang salig sa suod niyang higala, angay unta siyang ibalhin sa laing katungdanan.  Sa kadaghan sa talento ni Puno, klarong di usa nila ang pagduma sa  kapolisan.  Ang iyang kalamposan niadto pagpamaligya og armas ngadto sa mga polis wa magkahulogan nga kamao siyang makiglambigit niya panahon sa krisis.

Apan kapanalipdan ni Aquino ang wa pagkiha ni Puno.  Kay unsa man tuod ang mahimo ni Puno pagpugong sa pagkamatay sa walo ka langyawng bihag?  Gisapawan ba unta niya si Lim isip pangu sa local crisis committee?  O gipulihan ba unta niya si Magtibay aron ang SAF (Special Action Force), di ang SWAT, maoy molusad sa rescue operation?  O siya ba untay nihulip ni Pascual paghapos sa maso sa tourist bus?

-o0o-

    Wa hinuon pasayloa ni Aquino si Ombudsman Merceditas Gutierrez.  Nga iyang gitugyan ngadto sa House of Representatives diin nag-ung-ong ang duha ka impeachment complaints.  Ang buhatan ni Aquino mao say mangunay pagsusi sa giingong pagpangilkil ni Deputy Ombudsman Emilio Gonzales III kang Rolando Mendoza.
    Giwiktan ni Aquino si DILG Secretary Jesse Robredo.  Nga uban ni Puno iyang gipakigsultihan niadtong tungang gabii sa Dominggo.  Giawhag niya sila pagpalambo sa propesyonalismo pinaagi sa paghiusa.

-o0o-

    Ang labing isog nga kasaba gireserba ni Aquino batok sa duha ka komentarista sa radyo nga nakighinabi ni Mendoza dayong pamusil sa langyawng mga bihag.  Matod niya ang ka-iresponsable nilang Michael Rogas ug Erwin Tulfo sa RMN gamay na lang gyod og kuwang nga mosangpot sa krimen.

Wa hinuoy bisan unsang kaso nga ipasaka batok sa mga sakop sa media.  Bisan ang rekomendasyon sa IIRC nga awhagon ang KBP (Kapisanan ng mga Brodkaster ng Pilipinas) pag-imbestigar sa ABS-CBN, GMA ug ABC wa dasoni ni Aquino.  Gidawat ang pag-angkon sa media og responsibilidad sa kalapasan sa live coverage.  Nipasalig si Aquino nga di siya molugpit, hinunoa mopalambo, sa kagawasan sa pagpadayag.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Sunday, October 10, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 11, 2010

        Lalis sa GSIS

    Si Winston Garcia, niadtong siya pa ang presidente ug general manager sa GSIS (Government Service Insurance System), nagdawat sa mosunod nga tinuig nga mga benepisyo:

  • P600,000 nga midyear financial allowance;
  • P600,000 nga 15th month pay;
  • P2.4 milyones nga productivity bonus;
  • P250,000 nga Christmas representation allowance;
  • P40,000 nga transportation allowance;
  • P130,000 nga representation allowance; ug
  • P50,000 nga medical check-up allowance.

    Matod ni GSIS officer-in-charge Consuelo Manansala si Garcia ug laing pito ka mga sakop sa GSIS Board of Trustees nakadawat og kinatibuk-ang P6 milyones sa suholan ug mga benepisyo sa niagi lang tuig.

-o0o-

Palihug itandi ang kahayahay nilang Garcia ug kaubanan sa kahimtang sa 600,000 ka mga magtutudlo, nga naglangkob sa 40% sa 1.4 milyones ka mga sakop sa GSIS:

  • Kalangay o kapakyas gyod sa paghikay ug pagbayad sa ilang mga benepisyo, labi na sa funeral benefits ug education plans;
  • Way katin-awan nga laslas sa maturity claims, retirement lump sum ug salary loans;
  • Kapakyas pagbayad sa dibidendo;
  • Wa malista nga bayad nga, segun pang Senador Loren Legarda, niabot na og P6 bilyones sa kataposang ihap karong tuiga;
  • Wa malista nga bayad sa ilang mga utang; ug
  • Paglaslas sa suholan alang sa mga utang nga wa nila kapahimusli.

-o0o-

Palihug itandi sab ang dakong kang-a tali sa pangangkon ni Garcia ug sa aktuwal nga kasinatian sa mga sakop sa GSIS.  Matod ni Garcia, sa iyang pagbiya sa katungdanan niadtong Hunyo 30, 2010, niburot ang panudlanan sa GSIS og 18% ngadto sa P572 bilyones niadtong 2009, gikan sa P484 bilyones sa 2008.

Apan ang pait nga kasinatian sa mga sakop gibisto ni Senate Blue Ribbon Committee Chairman TG Guingona:

  • Ubos sa Premium-based Policy sa GSIS, ang benepisyo sa mga sakop takdo ra sa ilang tampo;
  • Ubos sa Automatic Premium Loan Policy, pabayron ang mga sakop kon ang ilang buhatan mapakyas pag-remit sa ilang contributions; ug
  • Ubos sa Claim and Loans Interdependency Policy, kalaslasan ang benepisyo sa mga sakop kon may utang pang wa kabayri, bisan kon kuwestiyonable ang utang.

-o0o-

    Maong di ikahibung nga pagsaulog ug di kahinugon ang gibati sa mga sakop sa GSIS sa pagbiya ni Garcia.  Dakong hagit sa nipuli niya nga si Robert Vergara ang pagmatuod nga takos ang GSIS paghatag og mas makiangayon nga pangalagad ngadto sa mga magtutudlo ug mga kawani sa kagamhanan.
    Nawagtang si Garcia sa GSIS nga nagbilin og daghan uyamot nga wa matubag nga mga pangutana.  Tinuod ba nga ang way kinutoban nga bulilyaso sa computerization ang hinungdan sa kalangay paghikay sa mga benepisyo sa mga sakop?  O tinuod bang dako kaayong alkanse sa GSIS maong naapiki pagbayad bisan sa pension sa mga retirado?  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Saturday, October 09, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 10, 2010

        Sulbad sa blackout

    Mangagot ang bag-ang sa taga Mindanao nga makabasa ini.  Nagpadayon ang ilang inadlaw nga blackouts di tungod sa kanihit sa kuryente.  Kon dili tungod kay, segun pa sa Sugbuanong Energy Secretary Rene Almendras, di magamit ang sobra pa untang suplay.  Tinuod na.  Dunay 200 megawatts nga sobra pa untang itapak sa kakuwang sa kuryente sa Mindanao.  Apan di mahimong gamiton.
    Matod ni Almendras managsama silang Presidente Noynoy Aquino nga nakugang pagkahibawo sa anomaliya.  Apan gipasidan-an sila sa mga abogado sa Malakanyang nga mangapriso sila kon ipamugos nga gamiton ang sobrang kuryente.  Kay di mahimong yatakan ang kontrata nga ang 200 megawatts di mahimong gamiton kon way dagkong planta sa Mindanao nga mopalyar.

-o0o-

    Ang blackouts sa Sugbo sukad niadtong Martes di tungod sa sobrang suplay sa kuryente nga wa magamit.  Kon dili tungod sa nagdungan-dungan nga pagkapawong sa mga planta sa kuryente sa Sugbo ug Kabisay-an:
  • Nipalyar ang mga planta sa Cebu Energy Development Corporation (CEDC) sa Toledo City human sa pagkaputol sa Naga-Sigpit transmission line sa National Grid Corporation of the Philippines (NGCP);
  • Ang Thermal Plant 1 sa Naga City nadaot niadtong Lunes samtang ang Thermal Plant 2 giayo pa;
  • Ang Mahanagdong Power Plant sa Leyte padayong giayo sud na sa pipila ka buwan; ug
  • Ang Palinpinon Geothermal Plant 2 sa Negros Oriental padayon pa sang giayo.

-o0o-

    Ang 200 megawatts nga wa magamit sa Mindanao iya sa Aboitiz Power (AP).  Nga maoy nakapalit sa duha ka power barges gikan sa kagamhanan.  Ang kontrata ang AP uban sa NGCP nga gamiton lang ang ilang suplay isip reserba maoy nakagapos sa Malakanyang.
    Apan ang hinungdan nganong di mogamit ang NGCP sa 200 megawatts sa AP matag adlaw mao ang kataas sa presyo--kaupat pil-on ang naandang presyo sa kuryente sa Mindanao.  Maong bisan ang tanyag ni Almendras nga tabangan nilang mga kooperatiba nga mokontrata sa AP di kaayo madanihon.

-o0o-

    Mas malungtarung sulbad sa kanihit sa kuryente sa Sugbo ug Kabisay-an mao ang gitakdang pagpalihok sunod buwan sa WESM (Wholesale Electricity Spot Market).  Nga makapasayon sa pagpalit sa sobrang suplay sa kuryente, sama sa 200 megawatts sa AP, sa nagkinahanglan nga mga konsumidor.  Mahimong mosaka o moubos ang presyo, agad sa suplay ug demanda, apan gipaabot nga kalikayan nang blackouts.
    Nagige og kauswag ang pagsugod sa WESM sa Sugbo ug Kabisay-an tungod sa kaapiki sa suplay.  Kay mosaka lang ang bayranan sa mga konsumidor ug di hingpit nga kapahimuslan ang kaayuhan sa WESM.  Nga gimando sa Epira (Electric Power Industry Reform Act) niadto pang 2001.  Duna hinuoy sukaranan ang panagana sa kagamhanan.  Karon pa lang duna nay mga pasangil sa maniobra sa presyo sa kuryente sa WESM sa Luzon.  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com

Friday, October 08, 2010

Arangkada of Leo Lastimosa for October 9, 2010

        Pataka sa dengue

    Karong sa kataposan nagsugod na pagtidlom ang mga kaso sa dengue sa Sugbo ug ubang bahin sa Pilipinas ug atubangan sa pasidaan sa Department of Health (DOH) nga mahimong mosulbong pagbalik ang dengue tungod sa pag-abot na sa La Niña karong buwana, nga molungtad hangtod sa sayong bahin sunod tuig, angayng susihon ang mga paniid nga nagpabiling taas ang mga kaso sa dengue ug nag-usbaw ang gidaghanon sa mga nangamatay sa sakit bisan sa mga paningkamot sa mga buhatan sa kagamhanan ug mga molupyo kay:

  • Sayop ang mga paagi sa pagbatok sa dengue;
  • Sayop bisan ang mga dapit nga gilimpiyohan; ug
  • Sayop ang pag-abuno og dugo sa mga pasyente sa dengue.

-o0o-

    Kon dunay makapangangkon nga tinuod nga eksperto sa dengue, kana mao si Dr. Milagros Mahilum-Greif.  Kinsa nagtuon sa labing epektibong mga paagi pagbatok sa dengue sa mga barangay sa Dakbayan sa Sugbo.  Ang iyang pagtuon namantala sa Journal of Vector Ecology niadtong 2005.
    Si Greif, lumad nga taga Toledo nga tua na magbase sa Germany, niduaw karong bag-o sa Sugbo.  Ang iyang doctorate program sa University of Heidelberg nagsentro sa kagaw sa dengue viruses ug mga lamok.  Gipakisaw-an niya namo ang duha ka nahipos niyang kasayuran:  Dunay 3,200 ka matang sa lamok; ug ang mga lamok nga nagda sa dengue di mopuyo ni mangitlog sa mga kanal.

-o0o-

    Napamatud-an sa pagtuon ni Greif ang dugay nang tambag sa DOH, nga padayong gisalikway sa lokal nga mga opisyal, nga ang fogging ug mist-spraying di epektibo batok sa dengue.  Matod ni Greif gawas nga 5% lang sa mga lamok ang mapatay sa fogging ug misting, mosamot pa gyod sila kabangis kay makasukol na sa kemikal.
    Ang kinaham nga pinuy-anan sa mga lamok nga nagda sa dengue (Aedes aegypti ug Aedes albopictus) mao ang tin-aw ug bugnawng tubig sa nagkalainlaing mga pundohanan sud sa mga pinuy-anan.  Nga maoy kanunayng mataligam-an sa pagbuga og kemikal ug pagpanlimpiyo sa palibot.

-o0o-

    Laing makapakugang nga kasayuran ni Greif:  Di makatabang, hinunoa mahimong makapatay hinuon sa mga pasyente sa dengue, kon abunohan sila og dugo.  Kini tungod kay ang mga timaan sa dengue di makita bisan sa labing higpit nga blood screening.  Sa ato pa, mahimong ang pasyente sa dengue mas mameligro pa hinuon kon kaabunohan og dugo nga may laing strain sa dengue.  Matod ni Greif ang mga doktor sa Germany ug ubang kanasuran hingpit nga nisalig sa fluids, ug nilikay sa blood transfusion, pagtabang sa mga pasyente kansang platelet count nitidlom na pag-ayo.
    Naamong bang inosenteng mga biktima sa marka pataka nga kampanya batok sa dengue?  Pilay nangamatay sa dengue tungod sa wa diay unta kinahanglanang pag-abuno sa dugo?  [30]  leo_lastimosa@abs-cbn.com